Shakespeare Oyunları

Şekspir Denemeleri: VI.Henry ve III.Richard

Richard_a_1934160i

“Sus konuşma!” Acayip bir kulaktan kulağa oyununun içindeyiz bu dünyada. Bir “it ite, it kuyruğuna” hadisesi. Büyükten küçüğe tüm güç sahipleri, lafını kesiyor kendinden sonra gelenin. Sansür diyorlar buna, “Sansüre hayır!” diyorlar. Ama bir türlü hayırlısı olmuyor, olamıyor.

Belki de silahını değiştirmeli sansürlenen. Bir kere de başka birşey demeyi denemeli şu sansüre. Mesela bir konuşmada ya bir yazıda sansürleyenin tek dikkat ettiği şey kelimeler. Peki ya kelimeler dese yine diyeceğini ama bu sefer başka şekilde anlatsa derdini. Alay etse sansürleyenin sansürü ile. Elini öpüyormuş gibi gösterip, sırıverse!

VI. Henry, üç ayrı bölüm halinde yazılmış bir Shakespeare oyunu. Kronolojik sıraya göre önce ikinci bölüm sonra da sırasıyla üçüncü ve birinci bölümler yazılmış. Birinci bölümün Shakespeare tarafından yazılmadığına dair kuvvetli iddialar var.

Oyun her ne kadar VI. Henry’nin ismini taşısa da oyunun etkin aktörü VI. Henry değil. Dindar ve naif mizacıyla o, oyun boyunca eşi Kraliçe Margaret ve koruyucu lordları Gloucester ve Warvick tarafından yönetiliyor. Bu yüzden oyunun temelindeki iktidar savaşında VI. Henry’nin hiçbir rolü yok. Bütün gerilim, meşhur Güller Savaşı , VI. Henry üzerinden güç ve makam kazanan Lancester hanedanının kırmızı gülü ile yıllar önce gayri meşru yollarla tacın ellerinden alındığını söyleyen York hanedanının beyaz gülü arasında. IV. Henry, bu oyunda yakasına yanlışlıkla kırmızı gül takmış bir kukla.

Ama Shakespeare’in oyunları kuklalara göre değil. Tüm bu gerilim, bu birbirine düşman aktörler, bu şiddet aslında bir doğum sancısı. Malum iyilik iyiği, kötülük kötülüğü getirir. Bu kadar iktidar mücadelesi de kendi canavarını yaratacaktır. Muhteşem yaz mevsimini getiren York’un bu oğlu, ilk büyük hamlesini VI. Henry 3. Bölüm’ün sonunda da yapar ve VI. Henry’i öldürür. Güller Savaşı’nın kazananı beyaz güller olur.

Her ölümü bir doğum, her bitişi bir başlangıç takip eder. İşte tam da VI. Henry’nin bittiği yerde, onun cenazesinde başlar III. Richard’ın kendi ismini taşıyan oyun. VI. Henry’nin aksine onun gözü iktidardan başka birşeyi görmez. Tahtın VI. Henry’den sonraki sahibi ağabeyi IV. Edward’ın ölümüne sebep olmaktan tutun da yeğenlerini öldürtmeye kadar her yol III. Richard’ın gözünde mübah. Ama hiçbir kötü sonsuza kadar yaşamaz. İnsan insanın kurdudur. VI. Henry’yi öldürdüğü gibi, oyunun sonunda bir başka Henry, “Tudorların şanlı önderi” VII. Henry tarafından öldürülür. Fakat iktidar hırsı dünyada baki kalır.

Bazı tarihçiler, III. Richard’ın eski metinlerde hem fiziksel, hem de karakter  olarak çirkin bir şekilde tarif edilmesini Tudorların onun karşında aldığı zaferi yüceltmek için olduğunu vurgular. Hatta buna Tudor miti deniyormuş. III. Richard’ın gerçekte böyle olup olmadığı belli değil. Ama Shakespeare de bu miti takip eder ve  III. Richard’ı kalbindeki kötülük dış görünüşüne yansımış bir adam olarak tarif eder.

Bazı tarihçiler ve edebiyatçılar, Shakespeare’in böyle bir oyun yazmasının sebebinin oyunu yazdığı tarihte tahtta I. Elizabeth’in olmasına bağlıyor. Oyunun sonunda İngiltere’yi III.Richard’ın zulmünden kurtaran kişi I. Elizabeth’in dedesi. Yani oyun düz bir okuma ile dolaylı yoldan I. Elizabeth’i ve hanedanını övüyor. Bu noktada yazının başında açtığımız kapıyı hatırlamakta fayda var: “Elini öpüyormuş gibi gösterip, ısırıver!”

Meramımı daha iyi anlatabilmem için gelin, I. Elizabeth’in hikayesine bakalım. Babası VIII. Henry, İngiltere kilisesini Roma’dan ayırıp, Anglikan kilisesini kuran kişi. Yani hikayenin içinde din ile alakalı bir Henry var. Ama bu VIII. Henry’nin kendi başına aldığı bir karar değil. İngiltere’nin Protestan olmasında I. Elizabeth’in annesi Anne Boleyn’in etkisi büyük. Az önce oyunu anlatırken bahsettiğim Kraliçe Margaret’ı hatırlıyorsunuz değil mi? Hani şu kral VI. Henry’yi yöneten Margaret. Bir de Anne Boleyn aşk hayatınındaki iddialar ve VII. Henry oyunda anlatılan Margaret’in sevgilisi Suffolk var. Biliyorum, siz benzerlikleri yakaladınız.

Gelelim VIII. Henry öldükten sonra olanlara. Tahta ilk olarak VI. Edward çıkıyor. Edward’ın bir süre sonra hastanıp ölmesinin ardından taht onun vasiyeti ile kız kardeşleri Mary ya da Elizabeth’e değil de Jane Grey’e kalıyor. Tarihte 9 günlük kraliçe olarak geçen Jane Grey, iktidar savaşlarını erken kaybedip tahtı ve kellesini Mary’e bırakmak zorunda kalıyor. Bu noktada Shakespeare dönmekte fayda var. III. Richard oyununda da bir kraliçe Elizabeth var. Kendisi IV. Henry’nin eşi ve Edward ile evlenmeden evvel John Gray adında bir adam ile evliymiş. Bu yüzden oyunda III. Richard onu aşağılamak için ona Lady Gray diye hitap ediyor. Yani III. Richard tahta çıktığında hem Edward’ı hem de Lady Gray’i yenmiş oluyor.

Elizabeth döneminde şimdi taht ablası Mary’de. Mary’nin dönemi de bir veliaht sahibi olamaması ve eşi I. Philip’in I. Elizabeth’in tarafına geçemesi ile zor geçiyor. Bu bir şekilde III. Richard oyununda IV. Edward’ın üzüntüden ölmesine benziyor. Elbette bu üzüntüde III. Richard’ın da payı var.

Shakespeare bu şık numarayla hem iktidarı eleştirip kellesini kurtarıyor, hem de Elizabeth varissiz bir şekilde ölüp taht Tudor Hanedan’ından Stuart Hanedan’ına geçtiğinde kralın adamlarından biri oluyor. Sansürleyenin senin oyununu fark etmemesi demek, amacına ulaşmadığın anlamına gelmiyor. İyi iş her zaman takdir ediliyor.

Bu uzun ve tarih dolu yazıda sona gelelim, bir neticeye varalım. Sansüre hayır demek ile sansür durmuyor. Zaman belki de artık sansürleyenin zekası ile dalga geçme zamanı. Evet, böylesi zor, böylesi için çok sıkı bir “kalemşör” olmak gerekiyor. Ama böylesi yapıldığında, çok güzel oluyor. “Elini öpüyor gibi gösterip, ısırıver!”

Şekspir Denemeleri’nde Sırada: Titus Andronicus

 

Reklamlar

Şekspir Denemeleri: VI.Henry ve III.Richard” için bir yorum

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s